بالفعلى مىباشد و اجتماع قوّه و فعل در ذات ماده ، اجتماع دو امر متنافى است ، كه محال است . صورت ، شريك در عليت ماده است متن ثمّ إنّ المادّة لمّا كانت متقوّمةَ . . . فالصورة شريكةُ العلّة للمادّة . ترجمه چون كه ماده از نظر وجود متقوّم به وجود صورت است پس براى صورت نسبت به ماده جهت فاعليت است . الّا اين كه فاعليت آن به دليل تبدل صُور بر او تام نيست و براى معلول واحد بيش از يك علت نمىباشد . پس معلوم مىشود كه ماده فاعلى دارد برتر از ماده و ماديات ، كه او به وجود آورندهء ماده است . و اوست كه حفظ مىكند ماده را به سبب اتحاد صورتى پس از صورتى با او . پس صورت در عليت ماده شريك است . شرح همان كس كه خالق ماده است حافظ او هم هست . و او از سنخ ماده و ماديات نيست بلكه وجودى برتر و اقوا از ماده دارد كه همان ذات اقدس الهى يا ايادى مجردهء او مىباشند . لكن فاعل ماده به تنهايى فاعل و حافظ ماده نيست ، بلكه با استمداد از صورت جسميه چنين كارى مىكند ؛ زيرا امكان تحقق ماده كه قوّهء محض هست بدون صورت وجود ندارد . پس ، صورت جسميه در فاعليت شريك مىشود و ماده به وجود صورت جسميه تقوم مىيابد و به دو موجود مىشود . البته فاعل واقعى خداست و معلول واحدى چون ماده به بيش از يك علت احتياج ندارد . لكن اين جا اين سؤال وجود دارد كه مؤلف بر تام نبودن فاعليتِ صورت ، در